Có thể nói, vẻ đẹp của chùa Bút Tháp là sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc gỗ và đá, tạo nên một tổng thể vừa cổ kính, vừa thanh thoát mà vẫn toát lên vẻ trang nghiêm, linh thiêng. Trong quần thể các công trình kiến trúc của chùa, ngoài những tòa chính điện, tiền đường, thiên hương, thượng điện là nơi thờ tự, thì hệ thống tháp đá, tháp gạch cũng là điểm nhấn nổi bật, góp phần làm nên giá trị nghệ thuật và lịch sử đặc biệt của ngôi chùa cổ.
Tháp Bảo Nghiêm
Trong số đó, nổi bật nhất là tháp Báo Nghiêm - biểu tượng gắn liền với tên gọi “chùa Bút Tháp” ngày nay. Tháp có hình bát giác, gồm 5 tầng, cao 13,5m, với ngọn búp nhọn vươn lên trời như hình đầu ngòi bút. Giữa các tầng có các mái đao uốn cong mềm mại, các góc được khoét lỗ treo chuông, khánh tạo nên âm vang trầm mặc giữa không gian thanh tịnh. Toàn thân tháp được bao quanh bởi lan can đá chạm khắc tinh xảo với các đề tài gần gũi, sinh động như hoa lá, chim thú, con người, phản ánh trình độ nghệ thuật chạm khắc đá đỉnh cao của thế kỷ XVII. Tháp được thiền sư Minh Hành xây dựng vào năm 1647 để thờ thầy mình là thiền sư Chuyết Chuyết - người có công lớn trong việc truyền bá Phật giáo Thiền tông ở Đàng Ngoài. Bên trong tháp đặt tượng thiền sư Chuyết Chuyết bằng đá. Năm 1876, khi vua Tự Đức ngự giá bắc tuần, nhìn thấy dáng tháp vươn cao như cây bút khổng lồ viết lên trời xanh những nét văn hiến của vùng Kinh Bắc, đã ban đặt tên chùa là “Bút Tháp”, và tên gọi ấy được lưu truyền cho đến nay.
Tháp Tôn Đức
Tiếp đó là tháp Tôn Đức, tọa lạc phía sau hậu đường, mang dáng vẻ bề thế, uy nghi. Tháp được Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc cho xây dựng vào năm 1660 để thờ thiền sư Minh Hành - vị sư có công lớn trong việc mở mang và hoàn thiện chùa. Đến năm 1674, đệ tử của thiền sư đã cho dựng bia đá “Tôn Đức” để ghi lại công đức to lớn của thầy mình. Tháp được làm hoàn toàn bằng đá xanh, gồm 4 tầng tháp và một phần chóp mái, tổng chiều cao hơn 10m. Bên trong đặt tượng thiền sư Minh Hành - thể hiện sự tôn kính của các thế hệ hậu học đối với bậc cao tăng đức độ.
Tháp Tâm Hoa
Ngoài ra, hai tháp nhỏ hơn là tháp Tâm Hoa và tháp Ni Châu nằm cân xứng hai bên tháp Tôn Đức. Đây là những ngôi tháp hai tầng, có kiến trúc đơn giản, được xây dựng năm 1737 để thờ hai vị trụ trì là sư Như Trúc và sư Diệu Viên - những người kế thừa và tiếp tục duy trì sự hưng thịnh của chùa Bút Tháp.
Đặc biệt, bên ngoài khuôn viên chính, phía bên trái con đường dẫn vào chùa, còn có ba ngôi tháp gạch đứng chụm vào nhau. Dù không có văn bia ghi lại chủ nhân và niên đại cụ thể, nhưng theo truyền thuyết dân gian, đây là phần mộ của ba ông cháu - những người thợ tài hoa đã góp phần dựng nên ngôi chùa Bút Tháp. Dù không phải là người tu hành, song vì công lao và tâm huyết của họ đối với chùa, dân làng đã dựng tháp tưởng niệm, thể hiện lòng biết ơn và trân trọng nhân tài - một nét đẹp nhân văn sâu sắc của dân tộc Việt.
Khu Tháp gạch
Nhìn tổng thể, hệ thống tháp tại chùa Bút Tháp không chỉ có giá trị về nghệ thuật kiến trúc mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Các tháp đá là nơi an táng các vị thiền sư trụ trì – biểu tượng cho sự giác ngộ, trí tuệ và sự giải thoát trong đạo Phật, đồng thời tượng trưng cho vũ trụ thu nhỏ, là cầu nối giữa trời và đất, giữa con người và cõi Phật.
Hơn ba thế kỷ trôi qua, những ngọn tháp đá ở chùa Bút Tháp vẫn sừng sững giữa trời Kinh Bắc, minh chứng cho tài năng, tâm huyết của bao thế hệ nghệ nhân xưa và lòng tôn kính đối với Phật pháp. Mỗi ngôi tháp, mỗi đường nét chạm khắc đều ẩn chứa triết lý sâu xa về nhân sinh, về đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt. Ngày nay, cùng với hệ thống kiến trúc cổ kính và pho tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay nổi tiếng, những ngọn tháp đá chùa Bút Tháp không chỉ là di sản văn hóa quý báu của vùng Kinh Bắc mà còn là biểu tượng của tinh hoa nghệ thuật Phật giáo Việt Nam, cần tiếp tục được bảo tồn, gìn giữ và phát huy giá trị trong đời sống văn hóa - tâm linh của dân tộc./.
