Phường Trí Quả là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng, nơi hội tụ nhiều di sản đặc biệt có giá trị tầm quốc gia và quốc tế. Trong số đó, phải kể đến là Chùa Bút Tháp - một công trình kiến trúc Phật giáo tiêu biểu, mang đậm dấu ấn nghệ thuật cổ truyền. Với không gian thanh tịnh, cổ kính, chùa là điểm đến lý tưởng cho những ai muốn tìm về chốn bình yên, đồng thời khám phá chiều sâu văn hóa tâm linh của vùng đất Kinh Bắc. Đặc biệt, vào dịp lễ hội tháng 3 âm lịch, nơi đây càng trở nên sôi động, hấp dẫn du khách thập phương.
(Chùa Bút Tháp - Di tích quốc gia đặc biệt)
Chùa Bút Tháp nằm bên bờ nam sông Đuống, thuộc Tổ dân phố Bút Tháp, phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh. Không chỉ nổi tiếng bởi quy mô kiến trúc độc đáo, chùa còn lưu giữ hệ thống cổ vật phong phú như tượng thờ, bia đá, đại tự, chuông đồng… và đặc biệt là nhiều bảo vật quốc gia có giá trị to lớn về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật. Đây không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là địa điểm nghiên cứu quan trọng về văn hóa dân gian, phong tục tập quán của người Việt.
Chùa còn có tên chữ là Ninh Phúc tự. Theo sách “Bắc Ninh phong thổ tạp ký”, chùa được khởi dựng từ rất sớm. Thời Trần, nơi đây từng là chốn tu hành của Thiền sư Huyền Quang. Đến thời Lê Trung Hưng, chùa được trùng tu, mở rộng quy mô theo kiểu kiến trúc “nội công ngoại quốc”, dưới sự bảo trợ của Thái hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc.
Tổng thể kiến trúc chùa được bố trí đăng đối theo trục thần đạo, kéo dài từ Tam quan, Gác chuông đến Tam bảo, Tích thiện am, Nhà trung, Phủ thờ và Hậu đường. Hai bên là hệ thống hành lang dài, phía sau là nhà Tổ. Ngoài khu vực chính còn có vườn chùa với nhiều tháp đá, tháp gạch cổ kính, tạo nên một quần thể kiến trúc hài hòa, mang đậm triết lý Phật giáo và nghệ thuật truyền thống.
Không chỉ đặc sắc về kiến trúc, chùa Bút Tháp còn nổi tiếng với hệ thống bảo vật quốc gia quý giá. Tiêu biểu nhất là tượng Quan Âm thiên thủ thiên nhãn - một kiệt tác điêu khắc thế kỷ XVII, được tạc năm 1656. Tượng gồm 11 đầu, 42 tay lớn và hàng trăm tay nhỏ xếp thành vòng hào quang, mỗi lòng bàn tay đều có một con mắt, thể hiện tư tưởng từ bi, cứu độ chúng sinh của Phật giáo.
Bên cạnh đó là bộ tượng Tam Thế gồm ba pho tượng đại diện cho quá khứ, hiện tại và tương lai, được tạo tác công phu, giữ nguyên vẹn giá trị nguyên bản. Hương án chùa - một tác phẩm chạm khắc gỗ sơn son thếp vàng tinh xảo - thể hiện trình độ kỹ thuật điêu luyện của nghệ nhân xưa. Đặc biệt, tòa Cửu phẩm liên hoa - tháp gỗ chín tầng có thể quay - là công trình độc đáo hiếm có, mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc trong Phật giáo.
(Pho tượng phật Quan âm nghìn mắt nghìn tay - bảo vật ở chùa Bút Tháp)
Với những giá trị tiêu biểu, chùa Bút Tháp được xếp hạng di tích quốc gia từ năm 1962 và đến năm 2013 được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt. Đây là niềm tự hào không chỉ của Bắc Ninh mà còn của cả nền văn hóa dân tộc.
Gắn liền với Chùa Bút Tháp là lễ hội truyền thống được tổ chức hằng năm từ ngày 22 đến 24 tháng 3 âm lịch. Lễ hội gồm hai phần chính: phần lễ và phần hội. Phần lễ được tiến hành trang nghiêm theo nghi thức truyền thống; trong đó, Tổ dân phố Bút Tháp giữ vai trò nòng cốt trong công tác tổ chức tại cơ sở, chủ động chuẩn bị đầy đủ cơ sở vật chất, nhân lực cho các hoạt động, đặc biệt là lễ rước, qua đó thể hiện lòng thành kính đối với Phật và các bậc tiền nhân. Phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, trò chơi dân gian và thể dục thể thao phong phú, góp phần tạo nên không khí vui tươi, gắn kết cộng đồng và thu hút đông đảo nhân dân, du khách tham gia.
Lễ hội không chỉ là dịp để người dân địa phương gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa truyền thống mà còn là cơ hội quảng bá hình ảnh quê hương, thu hút du khách trong và ngoài nước. Qua đó, góp phần thúc đẩy phát triển du lịch tâm linh gắn với bảo tồn di sản.
Trải qua bao thăng trầm lịch sử, chùa Bút Tháp vẫn được gìn giữ, tôn tạo ngày càng khang trang, trở thành điểm đến nổi bật trong hành trình du lịch về miền Kinh Bắc. Về thăm chùa vào mùa lễ hội, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng vẻ đẹp kiến trúc cổ kính mà còn được hòa mình vào không gian văn hóa đặc sắc, đậm đà bản sắc dân tộc.
Không chỉ có chùa Bút Tháp, phường Trí Quả còn là nơi hội tụ nhiều di tích nổi tiếng như Chùa Dâu, Thành cổ Luy Lâu và hệ thống chùa Tứ Pháp. Đây là những công trình gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của dân tộc, được xem là trung tâm Phật giáo cổ xưa nhất của Việt Nam. Có thể nói, “đi đến đâu ở Trí Quả cũng gặp di tích”, mỗi công trình không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là chứng tích lịch sử sống động, phản ánh chiều sâu văn hóa của vùng đất Luy Lâu. Chính những giá trị ấy đã tạo nên sức hấp dẫn riêng, góp phần khẳng định vị thế của Trí Quả như một điểm sáng trong bản đồ du lịch văn hóa - tâm linh của Bắc Ninh và cả nước./.
